Historiografie

Van beschermer van de kleine man tot roverhoofdman van zijn eigen bende

Door Fredrik Willems

Aan de militaire loopbaan van Raymond Westerling is in diverse historische studies aandacht besteed. Zij verschillen nauwelijks in de concrete beschrijving van zijn optreden in Indonesië. Desondanks bestaan er binnen de Nederlandse geschiedschrijving belangrijke verschillen van inzicht over de rol, die Westerling in de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog moet worden toegedicht. De verschillende visies zullen in de volgende paragrafen worden belicht.

Beperkte belangstelling

De wetenschappelijke belangstelling voor Raymond Westerling is lang beperkt gebleven. Na de dekolonisatie heeft de geschiedschrijving over het voormalig Nederlands-Indië in het teken gestaan van wat de Britse historicus J.G. Bastion in 1959 betitelde als de “school van het gevoel”, waarmee hij de neiging bedoelde om geschiedenis te schrijven waarin de rol van de koloniale heerser per definitie slecht was. Om dergelijke “booswichtengeschiedenis” te vermijden, kozen Nederlandse historici onderwerpen op sociaal-economisch terrein en vermeden zij tot de jaren zeventig van de vorige eeuw massaal de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog.

Tijdens deze passieve opstelling van de geschiedschrijving bracht Westerling in 1952 Mijn Memoires… uit. In het boek komen uitgebreid zijn ervaringen als militair in Indonesië aan bod. Uitgangspunt van de Memoires is het rechtvaardigen van de zuiveringen op Zuid-Celebes en zijn coup tegen het bewind van Soekarno. Voor Westerling staat vast dat “extremisten” en “criminelen” de bevolking intimideerden en dat met het uitschakelen van deze elementen de Indonesiërs gewillig terugkeerden onder het Nederlandse gezag. Alleen met de standrechtelijke executies is het volgens Westerling mogelijk geweest om een einde te maken aan de terreur op Zuid-Celebes. Met klem spreekt hij tegen dat de zuiveringen uit de hand zijn gelopen.

Raymond Westerling werpt zich in het boek op als de ratu adil. De staatsgreep tegen de Republiek zou hij als leider van tienduizenden strijders en een politieke beweging met miljoenen aanhangers op eigen kracht hebben uitgevoerd. De bevolking was op zijn hand, schrijft hij. Hij was “één met de inlanders” en beschermde “de kleine man”. Het mislukken van de coup wijt Westerling aan enkele – niet bij naam genoemde – Nederlandse officieren. Zij zouden er op het laatste moment vanaf hebben gezien om wapens aan zijn strijdmacht te verstrekken.

Groeiende kritiek

Pas in 1969 blikten historici voor het eerst terug op het Nederlandse militaire ingrijpen in Indonesië. Directe aanleiding was een interview met J.E. Hueting in de VARA-actualiteitenrubriek Achter het Nieuws. Hueting sprak over zijn persoonlijke militaire ervaring in Nederlands-Indië en de – zoals hij zelf omschreef – “oorlogsmisdaden”, waarbij hij persoonlijk aanwezig was geweest. In reactie op de uitzending besloot de Tweede Kamer een onderzoek in te stellen naar vermeend wangedrag van de krijgsmacht. Daarmee was het besluit gevallen tot de bestudering en presentatie van de in overheidsarchieven relevante stukken, die later bekend zijn geworden onder de naam Excessennota.

Op 3 januari 1969 bood minister-president P.J.S. de Jong de Tweede Kamer de Excessennota aan. Het onderzoek pleitte het gros van de Nederlandse militairen vrij, maar was ronduit vernietigend voor Raymond Westerling. Ondanks dat er nog veel onduidelijkheid bestond over zijn optreden op Zuid-Celebes concludeerden de onderzoekers dat Westerling zich als enige binnen het Nederlandse leger schuldig had gemaakt aan het systematisch toepassen van excessief geweld.

De publicatie van de Excessennota vormde voor de Rotterdamse psychologen J.A.A. van Doorn en W.J. Hendrix aanleiding om in 1970 over te gaan tot het uitwerken en publiceren van hun onderzoek naar het optreden van het Nederlands militair optreden. Het resultaat was het boek Ontsporing van geweld. Over het Nederland/Indisch/Indonesisch conflict. Hendrix en Van Doorn dienden tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog op Java en besloten, geschokt door de gewelddadige methoden van hun legeronderdeel, een onderzoek in te stellen. In de overtuiging dat hun studie op weerstand in de politiek zou stuiten, zagen zij na hun terugkeer in Nederland van publicatie af.

Strikt genomen is Ontsporing van geweld geen historische maar een sociologische studie, dat het verschijnsel van geweldsaanwending en geweldsexces in het dekolonisatieconflict probeert te analyseren en te verklaren. Hoewel Van Doorn en Hendrix menen dat ontsporingen aan Nederlandse kant nauw samen hingen met het “revolutionair geweld” van Indonesische zijde is volgens hen het systeem van contraterreur de belangrijkste verklaring voor de Nederlandse excessen. Evenals de Excessennota komen zij tot de conclusie dat Raymond Westerling voor het merendeel van het excessief geweld verantwoordelijk is geweest.

Poging tot rehabilitatie

Om zich tegen de kritiek op zijn persoon te verdedigen, publiceerde Raymond Westerling in 1982 het boek Westerling, de eenling. Het in eigen beheer uitgegeven werk is een vertaling en bewerking van het Franstalige Westerling, guerilla story. De auteur ervan, de Franse historicus D. Venner, sprak uitvoerig met Westerling over zijn periode in Indonesië. De tekst van Guerilla story werd vrijwel geheel door Raymond Westerling overgenomen. Aan het geheel voegde hij enkele nieuwe hoofdstukken en passages toe, evenals een groot aantal documenten en foto’s uit zijn privé-bezit.

Opnieuw wijst Raymond Westerling elke betrokkenheid bij excessen van de hand. Hij benadrukt dat hij met goedkeuring van de militaire autoriteiten en de lokale bevolking handelde. Bovendien zouden de standrechtelijke executies op basis van grondig inlichtingenwerk zijn uitgevoerd. Evenals in de Memoires presenteert Westerling zich als de beschermer van het Indonesische volk. Zijn verlangen om zich in dienst te stellen van de bevolking zou de voornaamste drijfveer voor zijn militaire optreden zijn geweest.

In tegenstelling tot de Memoires worden zijn belevenissen in De eenling geplaatst in het kader van de koloniale politiek en de onderhandelingen tussen Nederland en de Republiek na 1945. Ook de talloze documenten geven het verhaal een meer historisch verantwoord en onderbouwd aspect. De eenling bevat echter een grote dosis opgeklopte proza, waardoor het geweld in het boek sterk geromantiseerd wordt.

Schending van het oorlogsrecht

Uit ontevredenheid over de Excessennota begon de Groningse historicus W. IJzereef in de jaren tachtig zelf met een onderzoek naar de zuiveringsactie op Zuid-Celebes. Ondanks herhaalde verzoeken aan zijn adres zag Westerling van elke medewerking af. Aan de hand van de actierapporten slaagde IJzereef er niettemin in om de gebeurtenissen op Zuid-Celebes te reconstrueren. Het onderzoek leverde in 1984 het standaardwerk De Zuid-Celebes affaire. Kapitein Westerling en de standrechtelijke executies op. Hoewel Westerling in zijn ogen gedisciplineerder heeft gehandeld dan de andere commandanten in het actiegebied, beschuldigt IJzereef hem ervan de standrechtelijke executies willekeurig te hebben toegepast. Het aantal slachtoffers aan Indonesische zijde becijfert hij op ruim 3000 doden, waarvan er ongeveer 2000 door de Speciale Troepen zouden zijn omgebracht.

De Groningse historicus komt tot de slotsom dat Raymond Westerling op Zuid-Celebes het oorlogsrecht heeft geschonden. In tegenstelling tot de Excessennota en Ontsporing van geweld worden in De Zuid-Celebes affaire echter ook de Nederlandse autoriteiten voor de zuiveringen verantwoordelijk gehouden. “De Zuid-Celebes affaire was een politiek en militair exces”, benadrukt IJzereef in zijn nawoord. “Westerling nam beslissingen over het lot van gevangenen, die door geen enkel wettelijk kader werden gedekt en het Nederlands-Indisch bestuur, geïmponeerd door zijn successen, stond dit toe”.

Als militair overschat

In 1999 bracht J.A. de Moor zijn proefschrift Westerling’s Oorlog: Indonesië 1945-1950: de geschiedenis van de commando’s en parachutisten in Nederlands-Indië 1945-1950 uit. De Moor beschrijft niet alleen de zuiveringsactie op Zuid-Celebes, maar biedt ook een reconstructie van Westerlings coup tegen de Republikeinse regering. Zijn beschrijving van de gebeurtenissen op Zuid-Celebes komt in grote lijnen met het werk van IJzereef overeen. In tegenstelling tot De Zuid-Celebes affaire en de Excessennota beweert De Moor echter dat standrechtelijke executies niet alleen onder Westerlings leiding plaatsvonden, maar ook door andere legeronderdelen in heel Indonesië op grote schaal werden toegepast.

Van de staatsgreep wordt in Westerling’s Oorlog aan de hand van militair archiefmateriaal, ambtelijke correspondentie en de verhoorverslagen van de medecoupplegers een nauwgezet beeld geschetst. De Moor bestrijdt de lezing van de gebeurtenissen, zoals die in de Memoires en De eenling worden geschetst. De coup zou door zelfoverschatting en een amateuristische voorbereiding nooit een werkelijke kans van slagen hebben gehad. Van een goed voorbereide en omvangrijke actie is volgens de militair-historicus geen sprake geweest. De miljoenen aanhangers en tienduizenden strijders zouden slechts in Westerlings fantasie hebben bestaan.

De conclusie van Westerling’s Oorlog is dan ook onverbiddelijk: Raymond Westerling is als militair overschat. Zijn vrijmoedig en individualistisch optreden hebben volgens De Moor aan de basis gestaan van de ontsporing van de Speciale Troepen. Westerling zou onvoldoende hebben gefunctioneerd in het hiërarchisch en bureaucratisch gestructureerd militair apparaat, of zoals De Moor het zelf zegt: “Westerling was een roverhoofdman te midden van zijn eigen bende, die alleen naar zijn superieuren luisterde als het hem zelf uitkwam”.

Doofpot of witte vlekken

Hoewel de wetenschappelijke belangstelling voor Raymond Westerling enigszins is achtergebleven, blijkt uit het overzicht dat maar liefst drie sterk uiteenlopende beelden hun weg naar de historiografie hebben gevonden. Het eerste beeld is door Westerling zelf opgetekend. In de Memoires en De eenling presenteert hij zich als een strenge, maar rechtvaardige militair. Het tweede beeld komt naar voren in de Excessennota en Ontsporing van geweld. Volgens deze studies zou Raymond Westerling zich als enige binnen de Nederlandse krijgsmacht schuldig hebben gemaakt aan het systematisch plegen van excessen. Het derde beeld posteert zich tussen deze twee uitersten in. IJzereef en De Moor bevestigen weliswaar het excessief geweld op Zuid-Celebes, maar benadrukken dat Westerling functioneerde binnen een politiek en militair kader, dat zijn optreden als commandant van de Speciale Troepen legitimeerde.

De geringe aandacht voor Westerling was voor de publicist R. Kousbroek aanleiding om in 1994 de historici in Nederland een doofpotmentaliteit te verwijten. In zijn essay “De diachronie van de doofpot” beschuldigt hij hen van desinteresse voor wat er zich werkelijk in Indonesië heeft afgespeeld. Hoewel de geschiedschrijving zich weliswaar lange tijd afzijdig heeft gehouden, is van een doofpot naar mijn mening geen sprake geweest. Met de publicatie van Westerling’s Oorlog en De Zuid-Celebes affaire heeft Kousbroek zijn ongelijk gekregen. Zijn doofpot bestond, om in de woorden van Van Doorn te spreken, slechts uit “witte vlekken” in de historiografie. Desalniettemin is het opmerkelijk dat er tot op de dag van vandaag geen biografie van Raymond Westerling is verschenen. De Moor en IJzereef hebben weliswaar verdienstelijk werk verricht, maar door zich te concentreren op zijn militaire loopbaan hebben zij niet meer dan een aanzet hiertoe gegeven.