Biografie

“Eindelijk begon ik dan wat actie te zien, met het gevolg dat ik plezier kreeg in de oorlog”

Door Fredrik Willems

“Hij is een breedgeschouderd, athletisch gebouwd man, die niet meer meet dan 1.70 meter. Onder een hoog glad voorhoofd een paar merkwaardig lichtblauwe ogen in een scherpgesneden kop, die iets verraadt van zijn geboorte uit een Turkse moeder en een Nederlandse vader.” Met deze omschrijving stelde een Nederlands dagblad in 1950 Raymond Westerling aan zijn lezers voor. De in Istanbul geboren Westerling, een herkomst die hem de bijnaam “de Turk” opleverde, voerde tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog de Speciale Troepen aan. Door zijn hardhandige bestrijding van de Indonesische vijand groeide hij uit tot een van de meest verguisde, maar ook geliefde militairen uit de Nederlandse geschiedenis. Tot op de dag van vandaag staat Raymond Westerling in Indonesië te boek als staatsvijand nummer één. Ook in Nederland roept Westerlings naam nog veel emotie op, zo bleek onlangs weer toen de regisseur Martin van Koolhoven bekend maakte aan een film over hem te werken. Was Raymond Westerling nu werkelijk de “oorlogsmisdadiger” en “massamoordenaar”, zoals hij in veel commentaren werd aangeduid? Voor een antwoord op deze vraag moeten we zestig jaar terug in de tijd toen ons land op dramatische wijze afscheid nam van zijn belangrijkste koloniale bezit.

Links: Westerling nam op 27-jarige leeftijd het bevel over de Speciale Troepen op zich. Rechts: De Speciale Troepen op hun basis in Kalibata. Let op de gemeleerde samenstelling van de eenheid. (Foto’s Dienst voor Legercontacten Indonesië en onbekend) 

Op 17 augustus 1945 riepen de leiders van de nationalistische beweging, Soekarno en Mohammed Hatta, de Republiek Indonesië uit. Dat was een tegenslag voor de Nederlandse regering, die hoopte de verhoudingen van voor de oorlog weer snel te kunnen herstellen. In het door de Japanse capitulatie ontstane gezagsvacuüm braken tijdens de Bersiap op een groot aantal plaatsen gewelddadigheden uit, waarbij met name onder Indo-Europeanen en Chinezen duizenden doden vielen. Er werd besloten om met militaire middelen de orde in de kolonie terug te brengen. Dit ging echter niet zonder slag of stoot gepaard. Overal braken gevechten uit. Zo ook op Zuid-Celebes, waar de nationalistische beweging medestanders onder de bevolking vond. Bovendien infiltreerden strijdgroepen uit Java om zich bij het verzet op het eiland te voegen en zagen criminele bendes hun kans schoon. Het resultaat was een totale anarchie. Het openbare leven op Zuid-Celebes kwam grotendeels tot stilstand. De troepen van het KNIL en de Koninklijke Landmacht lieten zich ’s nachts niet meer buiten hun kampementen zien. Voor het Nederlands-Indische bestuur en de Nederlandse legerleiding was duidelijk dat de terreur tegen elke prijs moest worden beëindigd. Op 11 december 1946 werd daarom de Staat van Oorlog en Beleg voor Zuid-Celebes afgekondigd. Eerder die maand was al versterking verschenen in de vorm de Speciale Troepen onder leiding van Raymond “de Turk” Westerling.

Reputatie van een harde jongen

Zijn bijnaam dankte Westerling aan zijn jeugd, die hij in Turkije doorbracht. Als zoon van een Nederlandse antiquair en zijn Turkse echtgenote van Griekse afkomst groeide hij op in Istanbul. Op 22-jarige leeftijd, vlak na de Duitse inval in Polen, meldde hij zich aan bij het Nederlandse consulaat als vrijwilliger voor de geallieerden. Via diverse omzwervingen kwam Raymond Westerling in Engeland terecht waar hij een opleiding tot commando en parachutist volgde. In september 1944 werd hij benoemd tot sergeant voor speciale diensten en ingelijfd door het Bureau Bijzondere Opdrachten, een organisatie die agenten opleidde voor geheime acties in Nederland. Net als in de twee voorafgaande jaren had Westerling de pech dat de voor hem geplande missies op het laatste moment werden afgeblazen. Een maand later zou hij echter werd worden ingezet. Westerling werd geplaatst bij de staf van prins Bernhard en ging in het bevrijde Nederland een compagnie Brabantse en Limburgse stoottroepen trainen. Met zijn rekruten ondernam hij enkele malen uitstapjes naar vijandelijk gebied. “(…) eindelijk begon ik dan wat actie te zien, met het gevolg dat ik plezier kreeg in de oorlog”, merkt hij tevreden op in zijn memoires. Aan zijn periode als instructeur kwam echter een abrupt einde toen hij door de inslag van een Duitse V-1 raket ernstig gewond raakte.

Na de Japanse overgave werd Westerling met een klein groepje Nederlandse militairen boven Medan geparachuteerd. De faam van Westerling steeg snel door de in een golf van geweld overspoelde stad. Hij werd een expert op het gebied van contraguerrilla toen hij daarna voor de Engelse en Nederlandse inlichtingendienst op Sumatra werkte. Vrijwel in zijn eentje wist Westerling tientallen Nederlandse, Molukse en Chinese gezinnen van een wisse dood te redden. Hij deinsde daarbij niet terug voor een sluipmoord meer of minder weet de Engelse officier John Dancy zich te herinneren: “Op een ochtend ging ik naar Westerling toe voor ons glaasje advocaat. Daarbij kwam een ‘bendehoofd’ ter sprake of hoe we zo’n man noemden. Toen zei Westerling: ‘Die heb ik al’. Hij beschreef hoe hij als inlander vermomd naar een moskee ging waar die bendeleider altijd kwam bidden en hem daarbij te grazen had genomen. Al keuvelend graait Westerling naast zijn bureau – ik herinner me dat haarscherp – en vist uit zijn prullenbak aan het haar het afgesneden hoofd van de heer in kwestie.” Zijn reputatie van een “harde jongen” gaf in 1946 bij de legerleiding de doorslag om hem aan te stellen als commandant van de Speciale Troepen. Onder de voormalige leden van de commando-eenheid worden Westerlings vaardigheden nog altijd hoog aangeslagen. Zo ook door Haij van Groenendaal in het Tv-programma Andere Tijden: “Het was echt wat je noemt een magisch figuur, intens populair. Een buitengewoon goed commando en hij kon verrekte zuiver schieten met zijn pistool. Dat deed niemand hem na. Hij gooide een voorwerp in de lucht: pang! Het was net kleiduiven schieten.”

Links: Raymond Westerling (tweede van links) kreeg zijn commando-opleiding in het Britse leger. Rechts: Istanbul, zoals Westerling de stad in 1941 achter zich liet. (Foto’s onbekend)

De Nederlandse legerleiding gaf Raymond Westerling een carte blanche. Hij was geen verantwoording schuldig aan de militaire autoriteiten ter plaatse en kon zelfstandig te werk gaan. Westerling paste op Zuid-Celebes zijn eigen methode van contraguerrilla toe waarin een belangrijke plaats was ingeruimd voor standrechtelijke executies. Om het vertrouwen van de bevolking te kunnen winnen, was het in zijn ogen noodzakelijk haar “demonstratief een harder optreden dan dit van de terroristen voor te leggen”. De acties verliepen volgens een vast patroon. Met kleine groepen werden verdachte kampongs ‘s nachts omsingeld en bij het aanbreken van de dag overvallen. De bewoners werden gedwongen om hun huizen te verlaten en zich op een open terrein in de nabijheid van de kampong te verzamelen. Personen, die verzet boden, werden onmiddellijk gedood. Na aankomst op de verzamelplaats scheidden de Speciale Troepen de mannen van de vrouwen en kinderen. Ondertussen installeerde Westerling zich achter een klaptafeltje met twee pistolen voor zich. Aan de hand van eerder ingewonnen inlichtingen en ter plaatse verkregen informatie selecteerde hij vermeende opstandelingen. Van Groenendaal: “Toen iemand uit de groep naar voren kwam, ik zie dat nog voor me, pakte hij één van zijn pistolen en schoot die man dood.” Ook de overige “terroristen” werden zonder vorm van proces geëxecuteerd. Na de terechtstellingen moest de bevolking een eed afleggen op de koran en zweren dat ze het terrorisme uit haar midden zou bannen. Tenslotte wees Westerling een nieuw politieapparaat en kampongbestuur aan dat verantwoordelijk werd gesteld voor de ordehandhaving.

Tot 21 februari 1947 vonden tientallen van dergelijke zuiveringsacties plaats. Raymond Westerling slaagde er met zijn drastische aanpak in om de terreur te breken, het verzet de kop in te drukken en de steun van de bevolking af te dwingen. De orde keerde op Zuid-Celebes terug. Volgens de historicus Willem IJzereef vielen in de drie maanden durende actie zo’n 5000 slachtoffers. Een groot deel hiervan werd echter niet door de Speciale Troepen gedood, maar door het KNIL, de kampongpolitie en strijdgroepen, die met de Nederlanders samenwerkten. Door het Indonesische verzet werden in dezelfde periode ruim 1500 mensen om het leven gebracht. De Nederlandse legerleiding zag de zuiveringsactie aanvankelijk als een groot succes.

Links: In 1948 trad “de Turk” terug als commandant van de Speciale Troepen. Rechts: Fernande Fournier, de tweede echtgenote van Raymond Westerling. (Foto’s Dienst voor Legercontacten Indonesië en Anefo)

De “40.000” van Zuid-Celebes

De gebeurtenissen op Zuid-Celebes gaf de Indonesiërs echter een sterk wapen in handen. Door Soekarno werd het optreden van Westerling met succes aangegrepen om het elan van zijn eigen troepen op te voeren en om sympathie in het buitenland voor de Indonesische Onafhankelijkheidstrijd te verkrijgen. Westerling werd er van beschuldigd tienduizenden onschuldige burgers om het leven te hebben gebracht. In de algemene vergadering van de Verenigde Naties noemde de Indonesische afgevaardigde zelfs een aantal van 40.000 doden. De “40.000” van Zuid-Celebes blijken een uitstekend propagandamiddel te zijn geweest, die tot de dag van vandaag doorwerkt. Generaal Simon Spoor achtte Raymond Westerling vanwege nieuwe excessen op West-Java en de aanhoudende negatieve publiciteit rond zijn persoon niet langer geschikt voor zijn taak als commandant. Op 16 november 1948 droeg Westerling het gezag over en kwam er een einde aan zijn militaire carrière. Vlak na de soevereiniteitsoverdracht pleegde “de Turk” echter een staatsgreep tegen de regering van Soekarno. Een door hem zelf op de been gebrachte strijdmacht, aangevuld met gedeserteerde leden van de Speciale Troepen, bezette de stad Bandung. Door een slechte planning en het zich afzijdig houden van Nederlandse officieren en Indonesische strijdgroepen, die de actie steunden, liep de staatsgreep op een mislukking uit. Raymond Westerling wist met hulp van de Nederlandse legerleiding te ontsnappen en na veel omzwervingen Nederland te bereiken. Onlangs onthulden de historicus Harry Veenendaal en de journalist Jort Kelder dat de Koninklijke Marechaussee in 1950 onderzoek deed naar de betrokkenheid van Prins Bernhard en zijn stafleden in het complot tegen de Republiek Indonesië.

Links: De in Bandung aanwezige TNI militairen werden volledig overrompeld. Rechts: Een lid van de APRA verwijdert het logo van de Silawangi divisie uit het straatbeeld. (Foto’s onbekend)

Westerling heeft zijn optreden op Zuid-Celebes altijd hardnekkig verdedigd. Dat hij, als hij het nodig vond, meedogenloos te werk ging, heeft hij nooit tegengesproken. In interviews ontkende hij echter zich schuldig te hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden. “Het invoeren van het standrecht op Zuid-Celebes was het gevolg van een zuiver menselijke redenering, alhoewel het voor veel mensen een beestachtige daad was. Maar ga je dieper op de redenering in waarom ik gedwongen was dat te doen – ik heb mezelf opzij gezet, ik heb de krijgsraad geriskeerd en de publieke opinie – dan is het de enige manier om met een minimum aan bloedvergieten de rust en orde te herstellen op Celebes. Dat is van belang, omdat overal waar botsingen zijn er maar één werkelijk slachtoffer is: het volk.”

Onverwachte bijval kreeg Raymond Westerling uit Indonesische hoek. Volgens de Indonesische ex-kolonel en militair historicus Prof. Mr. Natzir Said kan Westerling niet zondermeer als een oorlogsmisdadiger worden bestempeld. “Iedere militair weet: onder een Staat van Oorlog worden mensen ter plaatse doodgeschoten. Dat is normaal. Standrechtelijke executies werden niet alleen door Westerling uitgevoerd, maar ook aan onze zijde. Heel wat spionnen van de Nederlanders zijn door ons doodgeschoten na een onderzoek ter plaatse. We omsingelden dan zo’n desa en als die mensen zeiden: ‘Hij is een mata-mate, spion van het KNIL….naar de boom!’” Waren de standrechtelijke executies volgens Natzir moord? “Dat houdt een oordeel in”, zegt hij, “dat er iets crimineels van maakt, waar de rechter zich mee moet bemoeien. Maar dit was oorlog. Het is vaak moeilijk te begrijpen voor civiele mensen. Volgens de Conventie van Geneve mogen krijgsgevangenen niet zonder onderzoek worden doodgeschoten. Westerling hield zich daaraan, voor zover het ging om gevangenen die verklaarden tot de officiële Republikeinse strijdmachten te behoren. Maar in andere gevallen….geen pardon. Als je de daden van Westerling misdadig vindt, dan moet je ook naar zijn commandanten kijken”.

Links: De begrafenis van Raymond Westerling kon op massale belangstelling rekening van oud-strijders.  Rechts: de laatste rustplaats van de voormalige commandant van de Speciale Troepen. (Foto’s Anefo en onbekend):

In haar meest virulente vorm

Hier zou het echter nooit van komen. Door de Tweede Kamer werd een onderzoekscommissie ingesteld die verslag over de gebeurtenissen op Zuid-Celebes moest uitbrengen. De resultaten van het onderzoek pakten niet ongunstig voor Westerling uit. De excessen die hadden plaatsgevonden, bleken niet door hem te zijn gepleegd, maar door drie onderofficieren, die de “methode-Westerling” op eigen houtje hadden toegepast en daarbij tot volledige willekeur waren vervallen. De onderzoekscommissie achtte het wenselijk dat het drietal werd vervolgd. Ook zouden “de burgerlijke autoriteiten, die hun handelingen goedkeurden, verzwegen, aanmoedigden of door de vingers zagen” verantwoording moeten afleggen. De aanbevelingen van de onderzoekscommissie werden niet opgevolgd. Volgens minister-president Willem Drees zou de affaire de betrekkingen met het onafhankelijke Indonesië schaden. Het rapport verdween in de la en zo bleef Westerling na Indonesië ook in Nederland centraal staan in discussies over de excessen, die in voormalig Nederlands-Indië hadden plaatsgevonden.

Raymond Westerling werd daarmee voorgoed de personificatie voor het Nederlandse militaire optreden in haar meest virulente vorm. Het zwarte schaap heette “de Turk”. En dat kwam misschien ook wel goed uit in Nederland. Het wekte de indruk dat hij geen Nederlander was, zijn optreden op Zuid-Celebes en zijn staatsgreep tegen de regering van Soekarno, waren acties van een vreemdeling, een eenling bovendien, waar Nederland verder niets mee te maken had. De persoon en de daden van Raymond Westerling kunnen echter niet los gezien worden van het politieke kader, de militaire hiërarchie en de omstandigheden van een guerrillaoorlog waarin hij functioneerde. De door de Nederlandse regering zo gewenste vooroorlogse verhoudingen bleken niet hersteld te kunnen worden. Na zware internationale druk droeg Nederland in december 1949 het gezag over en is er sindsdien sprake van een onafhankelijk Indonesië. In het bloedige conflict kwamen uiteindelijk ruim 6000 Nederlanders en 130.000 Indonesiërs om het leven. Westerling had de grootste moeite om na zijn jaren in Indonesië een burgerbestaan in Nederland op te bouwen. Het lukte hem niet om een vaste baan te krijgen. Hij leidde een berooid en teruggetrokken bestaan. Ook fysiek gezien ging het hem niet goed af. Zijn oorlogsverwondingen bezorgden hem veel last. Volgens zijn oudste dochter Celia bleven de herinneringen aan de oorlog Westerling achtervolgen. In een vraaggesprek met de Indonesische journaliste Linawati Sidarto sprak ze openhartig over haar vader. “Hij was zo teleurgesteld hoe de regering hem had behandeld. Hij diende zijn land en daarna werd hij de zondebok. Hij had moeite rond te komen van zijn klein pensioentje” (…) Ik heb hem nooit als een moordenaar beschouwd. Hij werd in een situatie gezet waar de regels anders waren en waar hij dingen moest doen die tegen zijn natuur in gingen”. Van de Nederlandse overheid kreeg hij na veel getouwtrek uiteindelijk een volledige uitkering. Raymond Westerling overleed in 1987 op 68-jarige leeftijd in zijn woonplaats Purmerend aan een acute hartstilstand.

Bronnen:

R.P.P. Westerling, Mijn memoires…(Antwerpen 1952), R.P.P. Westerling, Westerling, dee Eenling (Amsterdam 1982), W. IJzereef, De Zuid-Celebes affaire. Kapitein Westerling en de standrechtelijke executies (Dieren 1984), J.G. de Beus, Het laatste jaar van Nederlands-Indië. Van de zwaardhouw der tweede politionele actie tot de handtekening onder de souvereiniteitsoverdracht (Rotterdam 1987) J.A. de Moor, Westerling’s oorlog. Indonesië, 1945-1950. De geschiedenis van de commando’s en parachutisten in Nederlands-Indië, 1945-1950 (Amsterdam 1999).